“Londra’da bir akşam yemeği” başlıklı geçen haftaki yazımda İngilizlerin, 1980 yıllardan önceki tarihlerden itibaren, Çin’i liberal ekonomiye taşıyacak kadroları yetiştirmek amacıyla çeşitli eğitimler verdiklerinden, Pekin- Londra arasında ipek yolu benzeri bir ticari yolu inşa edeceklerinden söz etmiştim. Yazımda bu yoldan bahsedeceğim.
İpek Yolu, Orta Koridor ve Zengezur Koridoru aslında küresel ticaretin jeopolitik omurgasını ilgilendiren üç kritik kavramdır. İpek Yolu ile Orta Koridor birbirinden farklıdır. Ancak birbirine yakın ve paralel yapılardır.
Çin’i Avrupa ve Orta Doğu'ya bağlayan Tarihi İpek Yolu, M.Ö. 2. Yüzyıldan MS 14. yüzyıla kadar, Çin'in yüzyıllardır ürettiği ipeğin yanı sıra kumaş, baharat, porselen, kâğıt, kıymetli taşlar, tahıl ve diğer değerli malların ticaretine olanak sağlamıştır.
Orta Koridor ise (Modern Proje – 21. yüzyıl)’dan itibaren hayata geçirilmeye başlamıştır.
Orta Koridor: İpek Yolu gibi yine Çin’den başlıyor. Çin’den çıkan yüklerin (doğudaki ham maddelerin, enerji kaynaklarının, mamul ürünlerin) Orta Asya üzerinden Hazar Denizi’ne, oradan da Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye güzergâhı üzerinden Avrupa’ya ulaşmasını sağlar. Bu hat, Süveyş Kanalı veya Rusya üzerinden geçen Kuzey Koridoru’na göre daha kısa, daha güvenli ve daha az risklidir. Rusya-Ukrayna savaşı, Orta Doğu’daki belirsizlikler ve denizyollarındaki krizler, Orta Koridorun stratejik değerini daha da artırmıştır.
Bu yol sadece Asya ile Avrupa’yı bağlayan yol değil, 2000 yıldan beri bu bölgelerde yaşayan kültürlerin, dinlerin, ırkların da izlerini taşımakta ve bizlere olağanüstü bir tarihsel ve kültürel zenginlik sunmaktadır. Bu yol sadece tüccarların değil aynı zamanda, doğudan batıya ve batıdan doğuya bilgelerin, orduların, fikirlerin, dinlerin ve kültürlerin de yolu olmuştur.
İpek yolunun geçtiği ülkelere, güzergâh ülkeleri adı veriliyor. Güzergâh ülkeleri, ülkelerinden geçecek hızlı tren yolu hattını döşemekte, alt ve üst yapıyı tamamlama çalışmalarını sürdürmektedir. Demiryolu yanında kara yolu, hatta deniz yolu çalışmaları da sürdürülmektedir.
Çin, Orta Koridoru yeniden canlandırmak için son 10 yılda çok kapsamlı ve çok taraflı adımlar attı. Bunu hem altyapı yatırımlarıyla hem de devletlerarası anlaşmalarla yürütmektedir.
Konu hakkında güzergâh devletlerinin yaptıkları çalışmalara kısaca bir göz atalım.
1. Çin’in Attığı Adımlar
- Demiryolu Yatırımları:
- Çin’den Avrupa’ya uzanan hızlı kargo tren hatları kuruldu.
- Xi’an, Chongqing, Wuhan, Yiwu gibi şehirlerden Türkiye üzerinden Avrupa’ya yük trenleri çalışıyor.
- Liman ve Deniz Yatırımları:
- Orta Koridoru beslemek için Hazar ve Karadeniz bağlantıları geliştirildi.
- Çinli şirketler Yunanistan’da Pire Limanı gibi Avrupa kapılarını satın aldı.
- Enerji Altyapısı:
- Orta Asya’da boru hatları (Türkmenistan–Çin, Kazakistan–Çin petrol ve doğalgaz hatları).
- Hazar bölgesinden Avrupa’ya taşınacak hatlara lojistik destek sağladı.
- Finansman:
- Asya Altyapı Yatırım Bankası (AIIB) ve Çin İpek Yolu Fonu üzerinden milyarlarca dolarlık kredi veriliyor.
2. Orta Koridor Üzerinde İşbirliği Yapılan Devletler:
Orta Asya Ülkeleri:
- Kazakistan:Çin’in en önemli ortağı. Aktau ve Kuryk limanlarının modernizasyonu, demiryolu hatları.
- Kırgızistan & Özbekistan: Çin’den Orta Asya’ya açılan kara yolları. Çin–Kırgızistan–Özbekistan Demiryolu Projesi.
Kafkasya:
- Azerbaycan: Bakü (Alat) Limanı yatırımları, Hazar geçişi.
- Gürcistan: Poti ve Batum limanları, tren taşımacılığı.
- Zengezur Koridoru (Ermenistan üzerinden geçecek hat): Azerbaycan–Türkiye entegrasyonu sağlandığında Çin için büyük kolaylık.
Türkiye:
- Marmaray Demiryolu Tüneli → Asya’dan gelen trenler ilk kez Avrupa’ya kesintisiz geçebiliyor.
- Bakü–Tiflis–Kars Demiryolu → Çin–Kafkasya–Türkiye hattının bel kemiği.
- Orta Koridor’da ana aktör: Çin mallarını Avrupa’ya taşıyan en kısa kara yolu.
Avrupa:
- Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri (Macaristan, Polonya, Sırbistan): Çin finansmanıyla lojistik merkezler, tren hatları.
- Batı Avrupa (Almanya, Fransa, İngiltere): Çin–Avrupa yük trenleri düzenli olarak Duisburg (Almanya) ve Londra’ya ulaşıyor.
Orta Koridor’un temel omurgasını oluşturan 2 hat olan Trans-Kazak Demiryolu 2014’ te tamamlandı. Bakü–Tiflis–Kars (BTK) demiryolu 2017'de hizmete girdi. Çin–Kırgızistan–Özbekistan Demiryolu Projesi (Kashgar–Andijan hattı) halen aktif şekilde inşa ediliyor. İnşaat, 2025’te başlamış olup 523 km’lik hattın 2029’da tamamlanması öngörülmektedir.
Orta Koridor-İpek Yolu’nda Türkiye ve Türk Dünyası’nın kazanımları:
Türkiye açısından, Orta Koridor yalnızca bir transit ticaret yolu değil, aynı zamanda ekonomik ve jeopolitik gücünü pekiştiren bir fırsattır. Marmaray, Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu ve planlanan Zengezur Koridoru gibi projelerle Türkiye, Çin’den Avrupa’ya uzanan lojistik hattın vazgeçilmez merkezi haline gelmektedir. Bu konum Türkiye’ye yüksek transit gelir, yeni yatırım fırsatları, enerji güvenliği ve jeopolitik ağırlık kazandırır.
Türkiye ve Türk dünyası için ekonomik kalkınma, jeopolitik güç, kültürel bağların pekişmesi ve küresel ticarette merkezî rol üstlenme fırsatı anlamına gelmektedir.
Türk dünyasında ortak kimlik ve kültürel dayanışmayı pekiştirir. Türk Devletleri Teşkilatı için stratejik birleştirici damardır.
İpek Yolu, Türk dünyasının tarihsel rolünü yeniden canlandırmaktadır. Türk devletler topluğu arasında kesintisiz demir yolu ve karayolu bağlantısı kurulmaktadır.
Türk devletleri, Kazakistan, Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan, Çin ve Avrupa ticaretinden doğrudan pay alır.
Ancak Bir Risk Var!..
Amerika, Ermenistan ve Azerbaycan arasında ABD’ye 99 yıl süreyle Zengezur Koridoru’nun geliştirilmesi ve işletilmesi konusunda varılan anlaşma, ileride önemli bir risk olarak karşımıza çıkabilecektir. Çünkü ABD’nin anlaşmadaki rolü “işletme ve denetim” üzerine kurulu. Bu, ABD’ye teknik olarak güzergâh üzerinde lojistik, gümrük, güvenlik ve siyasi onay mekanizmaları kurma imkânı vermektedir.
Türkiye-ABD ilişkilerinde bir gerginlik yaşandığında (örneğin S-400, Suriye’de PYD/YPG, Suriye’de Türkiye-İsrail arasında çatışma, Doğu Akdeniz vb.) Amerika’nın, Türk Dünyası ile Türkiye arasındaki Zengezur Koridoru’nu her an kapatma ihtimali vardır.
Türk Devlet aklının buna karşı bir strateji geliştireceğine inanıyorum. Türk devlet aklına ve yüce Türk milletinin asil karakterine güveniyorum.
Ne mutlu, Türk milletinin birliğine, Türk devletinin bölünmez bütünlüğüne, Türk kimliğine, üniter devlet yapısına, millî egemenliğe ve sevgi dili Türkçeye hizmet edene, bu değerlerimizi her ortamda koruyan vatanseverlere.